જેન Z ના શિક્ષકો ની સજ્જતા – TAT Mains Essay: જેન Z (Gen-Z) પીઢીના શિક્ષકોની સજ્જતા એટલે કે આજની ડિજિટલ યુગની યુવા પેઢીના શિક્ષકોમાં ટેકનોલોજીનું જ્ઞાન, બદલાતા સમય સાથે અનુકૂલન, વિદ્યાર્થીઓની માનસિકતા સમજવાની ક્ષમતા અને માહિતી આપનારને બદલે માર્ગદર્શક (Mentor) બનવાની વિશેષ તૈયારી જરૂરી છે.
જેન Z ના શિક્ષકો ની સજ્જતા – TAT Mains Essay
અજ્ઞાનતિમિરાન્ધસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ।
ચક્ષુરુન્મીલિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ ॥
(અર્થાત: અજ્ઞાન રૂપી અંધકારથી અંધ થયેલા લોકોની આંખો જેણે જ્ઞાન રૂપી કાજળની સળીથી ખોલી છે, તેવા શ્રી ગુરુને નમસ્કાર.)
પ્રાચીન કાળમાં ગુરુકુળમાં ઋષિમુનિઓ દ્વારા અપાતું શિક્ષણ હોય કે આજના આધુનિક સ્માર્ટ ક્લાસરૂમમાં અપાતું શિક્ષણ હોય, શિક્ષકનું મૂળ કાર્ય હંમેશાં અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરવાનું જ રહ્યું છે. પરંતુ સમયની સાથે અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ અને વિદ્યાર્થીઓની માનસિકતા બદલાઈ છે. અત્યારના સમયમાં આપણે એવી પેઢી સાથે કામ કરી રહ્યા છીએ જેને ‘જનરેશન ઝેડ’ (Generation Z અથવા Gen Z) કહેવામાં આવે છે. વર્ષ ૧૯૯૭ થી ૨૦૧૨ વચ્ચે જન્મેલી આ પેઢીના હાથમાં રમકડાં પહેલાં સ્માર્ટફોન આવી ગયા છે. આ ડીજિટલ પેઢીને ભણાવવી એ કોઈ સામાન્ય પડકાર નથી.
પ્રસિદ્ધ શિક્ષણવિદ્ જ્હોન ડ્યુઈનું એક ઉત્તમ વાક્ય છે:
“જો આપણે આજના વિદ્યાર્થીઓને ગઈકાલની પદ્ધતિથી ભણાવીશું,
તો આપણે તેમનું આવતીકાલનું ભવિષ્ય છીનવી રહ્યા છીએ.”
આજના ‘જેન Z’ ના શિક્ષકે માત્ર ચોક અને ડસ્ટર પૂરતું સીમિત રહેવાને બદલે શૈક્ષણિક, ટેકનોલોજીકલ અને મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે સજ્જ થવું જ પડશે.
જેન Z: ‘માહિતીના મહાસાગર’માં તરતી પેઢી
આજના શિક્ષકની સજ્જતાની વાત કરતા પહેલા આ પેઢીને સમજવી ખૂબ જરૂરી છે. આ પેઢી પાસે દુનિયાભરની માહિતી ગૂગલ (Google) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના માધ્યમથી આંગળીના ટેરવે ઉપલબ્ધ છે. વર્ગખંડમાં શિક્ષક કોઈ તથ્ય (Fact) કહે અને જો તેમાં સહેજ પણ ભૂલ હોય, તો આ પેઢી બે સેકન્ડમાં ઇન્ટરનેટ પર સર્ચ કરીને શિક્ષકને સુધારી શકે છે.
તેમનો અટેન્શન સ્પાન (ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો સમય) ખૂબ ઓછો છે. ઇન્સ્ટાગ્રામની ‘રીલ્સ’ અને યુટ્યુબના ‘શોર્ટ્સ’ જોઈને મોટી થયેલી આ પેઢી ૩૦ સેકન્ડમાં કંટાળી જાય છે. તેઓ સવાલ પૂછવામાં જરાય અચકાતા નથી. તેમને ‘શું કરવું’ તેના કરતા ‘શા માટે કરવું’ (Why) તેમાં વધુ રસ છે. આવી અત્યંત સ્માર્ટ અને તાર્કિક પેઢી સામે ઊભા રહેવા માટે શિક્ષકની સજ્જતા કેવી હોવી જોઈએ, તે એક ગંભીર ચિંતનનો વિષય છે.
૧. ટેકનોલોજીકલ સજ્જતા (Technological Readiness)
આજના સમયની સૌથી મોટી માંગ શિક્ષકની ટેકનોલોજીકલ સજ્જતા છે. શિક્ષકે હવે ટેકનોલોજીને પોતાના દુશ્મન કે હરીફ તરીકે નહિ, પણ એક સશક્ત હથિયાર તરીકે સ્વીકારવી પડશે.
“ટેકનોલોજી ક્યારેય ઉત્તમ શિક્ષકનું સ્થાન નહિ લઈ શકે, પરંતુ જે શિક્ષક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ જાણે છે, તે અન્ય શિક્ષકોનું સ્થાન ચોક્કસ લઈ લેશે.”
જેન Z ને ભણાવવા માટે શિક્ષકે ઇન્ટરેક્ટિવ પ્રેઝન્ટેશન, ગેમિફિકેશન (રમતા-રમતા ભણાવવું), પોડકાસ્ટ, અને AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ શીખવો જ પડશે. માત્ર પાઠ્યપુસ્તક વાંચી જવાથી આ પેઢી પ્રભાવિત થતી નથી. જ્યારે શિક્ષક વિજ્ઞાનના કોઈ સિદ્ધાંતને થ્રી-ડી (3D) એનિમેશન દ્વારા સમજાવે છે, ત્યારે તે વિદ્યાર્થીના મગજમાં કાયમ માટે છપાઈ જાય છે.
૨. માહિતી આપનારથી માર્ગદર્શક સુધીની સફર (Role Shift: From Sage to Guide)
પહેલાના સમયમાં શિક્ષક એ જ્ઞાનનો એકમાત્ર સ્ત્રોત હતો. શિક્ષક બોલે અને વિદ્યાર્થીઓ શાંતિથી સાંભળે (Chalk and Talk method). પરંતુ હવે માહિતી તો ઇન્ટરનેટ પર મફતમાં ઉપલબ્ધ છે. તો શિક્ષકની જરૂર શું છે? અહીં શિક્ષકની નવી સજ્જતા કામ આવે છે.
શિક્ષકે હવે ઇન્ફોર્મેશન (માહિતી) નથી આપવાની, પણ એ માહિતીનું ટ્રાન્સફોર્મેશન (રૂપાંતરણ) જ્ઞાનમાં કરવાનું છે. કઈ માહિતી સાચી છે અને કઈ ખોટી, કઈ વેબસાઈટ પરથી મળેલું જ્ઞાન ઉપયોગી છે અને કયું નુકસાનકારક, તેનું વિવેકભાન શિક્ષકે કરાવવાનું છે.
“ઉત્તમ શિક્ષક એ નથી જે જવાબો આપે છે, પરંતુ એ છે જે વિદ્યાર્થીને સાચા પ્રશ્નો પૂછતા શીખવે છે.”
આજના શિક્ષકે સ્ટેજ પર ઊભા રહીને ભાષણ આપનાર ‘Sage on the stage’ બનવાને બદલે, વિદ્યાર્થીની પડખે ઊભા રહીને માર્ગદર્શન આપનાર ‘Guide on the side’ બનવાનું છે.
૩. મનોવૈજ્ઞાનિક અને ભાવનાત્મક સજ્જતા (Emotional Intelligence)
જેન Z જેટલી ટેકનોલોજીમાં સ્માર્ટ છે, માનસિક રીતે તેટલી જ એકલી અને સંવેદનશીલ છે. આ પેઢીને સોશિયલ મીડિયાના કારણે સાઇબર બુલિંગ, ડિપ્રેશન, અને ‘FOMO’ (Fear of Missing Out) જેવી માનસિક બીમારીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાં હજારો મિત્રો હોવા છતાં તેઓ વાસ્તવિક દુનિયામાં એકલતા અનુભવે છે.
આવા સમયે એક શિક્ષકની ભાવનાત્મક સજ્જતા (EQ) સૌથી વધુ કામ આવે છે. શિક્ષકે માત્ર શૈક્ષણિક પ્રગતિનું જ નહિ, પણ બાળકના માનસિક સ્વાસ્થ્યનું પણ ધ્યાન રાખવાનું છે. કડક શાસન અને લાકડીના જોરે હવે આ પેઢી પાસે કામ કઢાવી શકાય તેમ નથી.
કવિ ઉમાશંકર જોશીની પંક્તિઓ અહીં યાદ આવે છે:
“હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું.”
શિક્ષકે પિતા જેવી કડક શિસ્તને બદલે મિત્ર જેવી હૂંફ આપવી પડશે. વિદ્યાર્થીઓને એવો અહેસાસ કરાવવો પડશે કે, “તારા માર્ક્સ કરતા તારું અસ્તિત્વ મારા માટે વધુ મહત્ત્વનું છે.” જ્યારે વિદ્યાર્થી માનસિક તણાવમાં હોય ત્યારે શિક્ષકનો ખભા પર મૂકાયેલો હાથ દુનિયાની કોઈપણ દવા કરતા વધુ કામ કરે છે.
૪. સતત અપડેટ થવાની વૃત્તિ: આજીવન વિદ્યાર્થી
જે શિક્ષક પોતે નવું શીખવાનું બંધ કરી દે છે, તે ક્યારેય જીવંત શિક્ષણ આપી શકતો નથી. પાણી જો વહેતું રહે તો જ તે નિર્મળ રહે છે, બંધાઈ જાય તો તે ખાબોચિયું બની ગંધાઈ ઉઠે છે. શિક્ષકના જ્ઞાનનું પણ એવું જ છે.
જેન Z ના શિક્ષક પાસે નવીનતા સ્વીકારવાની ખુલ્લા મનની સજ્જતા હોવી જોઈએ. જૂની પદ્ધતિઓને ‘Unlearn’ (ભૂલી જવી) અને નવી પદ્ધતિઓને ‘Relearn’ (ફરીથી શીખવી) કરવાની તૈયારી શિક્ષકે રાખવી પડશે. વિદ્યાર્થીઓ કઈ નવી એપ્લિકેશન વાપરે છે, તેમની બોલચાલની ભાષા (Slangs) શું છે, તેમના રસના વિષયો કયા છે – આ બધું જાણવું એ શિક્ષકની સજ્જતાનો જ એક ભાગ છે. ચાણક્યએ કહ્યું છે ને કે: “શિક્ષક કભી સાધારણ નહીં હોતા, પ્રલય ઔર નિર્માણ ઉસકી ગોદ મેં પલતે હૈં.”
ઉપસંહાર: આત્મા તો એ જ રહેશે
જેન Z ભલે ગમે તેટલી આધુનિક કેમ ન હોય, પરંતુ અંતે તો તેઓ પણ સંવેદનાઓ ધરાવતા મનુષ્યો જ છે. શિક્ષણના માધ્યમો બદલાયા છે, ભણાવવાની રીતો બદલાઈ છે, બ્લેકબોર્ડની જગ્યાએ સ્માર્ટબોર્ડ આવ્યા છે અને પુસ્તકોની જગ્યા પીડીએફ (PDF) ફાઈલોએ લીધી છે. પરંતુ, શિક્ષકના પવિત્ર હૃદયમાંથી વહેતા માતૃત્વ અને પિતૃત્વના ભાવ ક્યારેય મશીન રિપ્લેસ નહિ કરી શકે.
જો શિક્ષક પોતાની ટેકનોલોજીકલ કુશળતામાં પોતાની નિખાલસતા અને પ્રેમનું સિંચન કરશે, તો જેન Z માટે તે કોઈ ‘આદર્શ ઋષિ’થી કમ નહિ હોય. સમયની માંગ એ છે કે શિક્ષક સમયની સાથે ચાલે, પણ પોતાના મૂલ્યોને છોડ્યા વિના.
અંતે ગુજરાતી સાહિત્યની આ સુંદર પંક્તિઓ સાથે વાત પૂરી કરવી ગમશે:
“શિક્ષક એટલે મીણબત્તી જેવું વ્યક્તિત્વ,
જે પોતે બળીને બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ પાથરે છે,
અને આજના યુગમાં એ પ્રકાશ જ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો સમન્વય છે.”
જો આજનો શિક્ષક આવી સર્વાંગી સજ્જતા કેળવશે, તો જેન Z માત્ર ઉત્તમ કરિયર જ નહિ બનાવે, પણ એક ઉત્તમ અને સંવેદનશીલ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ પણ કરશે.
Hi, my name is Chandresh. I’m 24 year old, i am second year B.Ed student and 3 years of blogging experience. I enjoy sharing updates and insights on various topics. especially those related to education and current schemes.