Vasudhaiva Kutumbakam Essay: “અયં નિજઃ પરો વેતિ ગણના લઘુચેતસામ્ | ઉદારચરિતાનાં તુ વસુધૈવ કુટુંબકમ્ ||”
પ્રસ્તાવના: ઉપરોક્ત સંસ્કૃત શ્લોક ભારતીય ચિંતનધારાનો પાયો છે. જેનો અર્થ છે: “આ મારું છે અને આ પારકું છે, એવી ગણતરી સંકુચિત મનવાળા લોકો કરે છે; ઉદાર ચરિત્રવાળા લોકો માટે તો સમગ્ર પૃથ્વી જ એક પરિવાર છે.” વિશ્વની અનેક સંસ્કૃતિઓ સમયના પ્રવાહમાં લુપ્ત થઈ ગઈ, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ આજે પણ જીવંત છે, કારણ કે તેની પાસે ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ જેવી ઉમદા ભાવનાનું અમૃત છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિના મૂળભૂત મૂલ્યો: ભારતીય સંસ્કૃતિ એ માત્ર રીત-રિવાજોનો સમૂહ નથી, પણ એક દ્રષ્ટિકોણ છે. આપણા ઋષિ-મુનિઓએ “સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ” (સૌ સુખી થાઓ) ની પ્રાર્થના કરી છે. આપણે ત્યાં પશુ, પક્ષી, નદી અને પથ્થરમાં પણ પરમાત્માના દર્શન કરવાની પરંપરા છે. જ્યારે આપણે પ્રકૃતિના કણ-કણમાં ઈશ્વર જોઈએ છીએ, ત્યારે ભેદભાવ આપોઆપ ઓગળી જાય છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની ભૂમિકા: ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ભારતની ભૂમિએ હંમેશા શરણાગતને આશરો આપ્યો છે. પછી તે પારસી સમુદાય હોય કે તિબેટીયન શરણાર્થીઓ. ભારતે ક્યારેય પોતાની સરહદો વધારવા માટે આક્રમણ કર્યું નથી, પરંતુ સંસ્કારોની સરહદો વિસ્તારી છે.
- ઉદાહરણ: કોરોના મહામારી દરમિયાન ભારતે ‘વેક્સિન મૈત્રી’ અભિયાન દ્વારા દુનિયાના અનેક નાના દેશોને મદદ કરી, જે ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’નું જીવંત ઉદાહરણ છે. G20 શિખર સંમેલનમાં પણ ભારતનું સૂત્ર ‘One Earth, One Family, One Future’ આ જ વિચારધારાને સમર્થન આપે છે.
સાહિત્યિક દ્રષ્ટિકોણ: ગુજરાતી કવિ ઉમાશંકર જોશીએ સુંદર રીતે કહ્યું છે:
“વ્યક્તિ મટી બનું વિશ્વમાનવી, માથે ધરું ધૂળ વસુંધરાની.”
આ પંક્તિ દર્શાવે છે કે ભારતીય માનસ ક્યારેય સ્વાર્થી રહ્યો નથી. આપણી સંસ્કૃતિ “સ્વ” થી “સર્વ” તરફની ગતિ છે.
વર્તમાન સમયની અનિવાર્યતા: આજે જ્યારે વિશ્વ રશિયા-યુક્રેન કે ઈઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઈન જેવા યુદ્ધોથી ત્રસ્ત છે, ત્યારે ભારતની આ ભાવના જ શાંતિનો એકમાત્ર માર્ગ છે. આતંકવાદ, ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને ગરીબી જેવી વૈશ્વિક સમસ્યાઓનો ઉકેલ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે વિશ્વ એક પરિવાર બનીને વિચારે.
ઉપસંહાર: ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ એ માત્ર સૂત્ર નથી, પણ માનવતાનો માર્ગ છે. ભારતીય સંસ્કૃતિની આ ઉદારતા જ તેને વિશ્વગુરુના સ્થાને બિરાજમાન કરે છે. જો વિશ્વના તમામ દેશો આ ભાવનાને અપનાવે, તો પૃથ્વી પર સ્વર્ગ ઉતારવું અશક્ય નથી.
Hi, my name is Chandresh. I’m 24 year old, i am second year B.Ed student and 3 years of blogging experience. I enjoy sharing updates and insights on various topics. especially those related to education and current schemes.